jump to navigation

Борхесона

Борхес  Оламига  Сафар

ХХ аср жаҳон адабиётида бир мукаммал бадиий воқелик барпо этган аргентиналик адиб Хорхе Луис Борхеснинг (1899-1986) адабий мероси атрофидаги мунозаралар ҳали-ҳамон тинган эмас. Борхес мунтазам тарзда мурожаат қилган рамзлар эса, хусусан, мана булар—кўзгулар, кутубхона, адоқсизлик, боғ ва тушлар олами. У “Ал-Муҳтасимга яқинлашув” ҳикоясида ёзади: “Қодир Худонинг ўзи ҳам Кимнидир излашда давом этаётир, ушбу Кимдир эса – бошқа бир юксакроқ (ёхуд шунчаки зарур ва ўзига монанд) Кимнидир излаш билан машғул ва шу тариқа Замонлар Интиҳосига—ёки, тўғрироғи Интиҳосизликка (чексизликка) қадар.” “Хароба доиралари” ҳикоясида эса қуйидагиларни ўқиймиз: “Бир кун–қушларидан айрилган субҳидам чоғи афсунгар доира кетидан доира бўлиб эҳром деворларига олов яқинлашаётганини кўрди. Дарёдан нажот топмоқчи бўлди, бироқ ўлим унинг улуғ ёшига тож кийдириш, барча ташвишлардан халос этиш учун ташриф буюрганлигини англаб, бу фикридан қайтди. Ва у ёнғинга пешвоз чиқди. Бироқ олов тиллари унинг вужудини забтига олмади, билъакс эркалаб ялаб-юлқади, ювиб-таради– куйдириб кул қилмади. Ва енгил тортиб, хўрлик алами билан даҳшат ичра англаб етдики, унинг ўзи ҳам кимдир биров ўз тушларида кўраётган шарпа эди, холос.” Борхес мавжуд воқеликнинг ўзи-да омонат ва номукаммал эканлигини, уни бошқа бир—тўқиб чиқарилган ва барча унсурлари пухта ишланган бошқа бир дунё ўзида маҳв эта олиши мумкинлигини айтади—“Тлён, Укбар, Orbis Tertius”.

Агар адабиётшунослик доирасидаги бу мулоҳазалардан бир қадар четлашадиган бўлсак, Борхеснинг ҳар бир ҳикоясини ҳар қандай бошқа кўламдор асарларга замин бўла оладиган мукаммал формулалар тарзида тушуниш мумкин. Борхес шу тариқа аллақандай бошқа улкан лойиҳаларнинг моҳиятларини ҳавола этади. Унинг ўзини эса бир меъморга менгзаш мумкиндир, балки. Унинг адабий олами Пиза минораси каби оғиб бораётган эмас, балки унинг тадқиқотчилари ҳали эътибор қилмаган маъноларни кашф қилиш илинжидаги ҳар бир ўқувчи сайр қила оладиган кафолатли қўрғон кабидир. Чиндан ҳам Борхесни ўқишга тадориги бор ва оқибатда уни англаш остонасида турган ҳар бир мутолаагўй бу қўрғон аро ўзининг алоҳида Борхесини излаб топиши эҳтимоли йўқ эмас.

Аммо Борхес бугунги ўзбек китобхони учун нақадар долзарб? Агар савол шу қадар қўйиладиган бўлса, аслида ҳеч бир нарса долзарб эмас. Борхес каби адиблар маҳсуллари сукунатни маъқул кўради. Бу асарлар маълум бир даврда урфга кириб, фурсат ўтгач урфдан чиқадиган муваққатликдан бегона. Шу маънода ҳавола этилаётган ушбу дастлабки “ўзбекча Борхес” ўтган асрнинг 90-йилларида тайёрланган эди, аммо маълум сабаблар йиғиндиси айни натижани ҳозирга қадар олиб келди.

Таржима жараёни ҳақида эса шуларни айтиш мумкин. Агар урфга кирган ибора қўлланадиган бўлса, Борхес асарларида, ҳар бир иборада ички оҳанг яширинган. Яширин мусиқа. Шу нарсага путур етказмасдан ўзбек тилига ўгиришга интилинди.

Умид шуки, ҳозир бўлмаса сўнгроқ, ўзбек адабиётида ҳам жаҳон адабиёти аслида яхлит бир адабиёт эканини, маҳдудликда қолиш хатарли эканини англаш тараққий этса ва бу англаш ҳосилалари бошқа барча йўналишларни-да ҳаракатга келтирса.

Адибнинг ўзбек тилидаги ҳикоялари мутолаасига шайланган ўқувчига эса тилак шу—ҳалолингиз бўлсин!

Advertisements

Comments»

No comments yet — be the first.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: