У сарсон изларди ўзини-ўзи. А. Рембо

Ҳаётда ҳеч нарса ўзидан ўзи содир бўлмайди: беамр тикан кирмайди, деганлари бежиз эмас – рўй берган ҳар қандай ҳодисанинг  сабаби мавжуд- бироқ кеч кузнинг замҳарир кунларидан бирида тасодифан учраб, хаёлингни алғов-далғов қилиб юборган нарсанинг сабабини сен ҳеч қачон топа олмайсан: қолаверса, бунга ҳатто қизиқиб ҳам кўрмайсан…

Ҳолбуки, ҳаммасига арзимаган нарса – осмонни тўлдириб ўтаётган йўловчи қушларнинг ғамгин товушлари сабаб бўлган эди.

Эсингдами, ўша куни кеч қайтдинг: қорайган осмон, рутубатли ҳаво… Чакмонинг ёқасини кўтариб, негадир болалигингда юз берган бир воқеани эслашга  уринган кўйи ёмғир ёғиб ўтган йўлкадан юриб келардинг. Кўнглинг бир оз ғаш эди, эҳтимол, юрагингга ҳеч нарса сиғмасди.

“Нима қилиш керак? – дея ўз-ўзингдан норози бўлардинг ва секин-аста аллақандай умидсизлик юрагингга чўкиб бораётганини сезардинг. – Худди ҳаётимда бир нима юз берадигандек доим ниманидир кутиб юраман… Нима қилиш керак?”

Сен кўримсизгина бино томон юриб ва худди шундай кўримсиз йўлакдан ўтиб чапга буриласан. Йўл ўртасида калта-култа шохларини узатишга чоғланган кўйи қотиб қолган дарахт ёнидан ўтаётиб хўрсинасан.

Дунёда хосиятсиз нарсалар кўп: хосиятсиз кунлар, хосиятсиз тушлар, ҳатто хосиятсиз тасодифлар … Сен ирим-чиримларга ишонмаганинг учун бу хосиятсиздек дарахтга бошқа кўз билан қарардинг.

Шамол энди рўпарадан эсарди, сен чиқишдан кўра тушиш ноқулай бўлган зина тарафга юрасан. Зина тепасига етганда  теварак-атрофни алланечук шовур-шувур  тутиб бораётгандай туюлади; сен пастга туша бошлайсан – қуйироқ тушганинг сари шовқин кучайиб боради. Сўнгги поғонага оёқ қўйганингда дастлаб бошинг узра денгиз тўлқинлари гувиллагандек бўлади, илкис бош кўтариб, учиб бораётган қушлар галасига кўзинг тушганда эса ҳазин садолар янграб кетади.

Худди мана шу қушлар жуда кўп нарсалар ҳақида  сени огоҳ қилиши мумкиндек ва ҳаётинг қўнғироқчаларини чалиб юборишга қодирдек уларга дафатан талпинасан.

Бироқ, қарасанг қушлар йўқ, улар узоқда қора доғлардек қип-қизил шафаққа сингиб боради. Сен мунғайиб улар ортидан термуласан, назарингда яна бошқа қушлар тўдаси учиб ўтаётгандек, ҳеч қаерга жилмай, кўзинг толгунча қараб тураверасан. Бехосдан бир нарсага кўзинг тушади-ю, юрагинг ҳапқириб ҳаммасига тушунасан.

Бу ҳозиргина тепасидан сайёҳ қушлар учиб ўтган иморатнинг тўртинчи қаватидаги дераза эди, ундан аста-секин қуюқлашётган қоронғулик қўйнига ипакдек майин шуъла тараларди. Бамисли нотинч денгизда адашиб – улоқиб юрган ва кунлардан бир кун нур сочаётган маёқни кўрган денгизчилар илкис қувончдан ўзларини йўқотиб қўймай, дастлаб жилвагар маёқнинг нажотбахш рафторига мафтун бўлгандек сен ҳам бир неча сония тўртинчи қаватдаги сарғиш деразага  ҳайрат билан тикилиб қоласан. Дераза чиндан ҳам маёққа ўхшарди: у имлар  ёхуд чорлар ва бу дераза шаклидаги ёруғлик манбаи оҳанграбодек домига тортарди. Сен беихтиёр “Қушлардан хотира бу” дея хаёл қиласан: дарвоқе, деразадан ёғилаётган қизғиш шуъла билан қушлар овозида муайян умумийлик бор эди – икковининг замирида ҳам унсиз фарёд  кучли, иккови ҳам деярли бир хил таъсир этарди.

Сен йўлканинг адоғига боргач, яна бош кўтариб қарайсан. Энди деразани бафуржа томоша қилса  бўлади, чунки сен унинг нақ рўпарасидасан. Назарингда дераза ҳамон кимнидир чақирар, кимнидир ўзидан огоҳ қиларди: нимадандир умидворга ўхшарди. Сен дафъатан мана шу илтижони пайқаб қолганинг учун зум ўтмай у илтижонинг  қизғиш бармоқлари вужудингга ёпишиб, юрагингни пайпаслаётганини сезиб сесканиб кетасан. Ҳа, у юрагингни изламоқда эди! Беихтиёр энтикасан.

Бу ердан ҳатто четларига лоларанг тўр ҳошия бостирилган дераза пардасининг заррин гуллари аниқ  кўринарди. Сен, ана ҳозир парданинг бир четини оҳиста қайириб, биров қараб қоладигандек ёки парда бироз қимирлаб кетадигандек юрагингни ҳовучлаб кутасан. Аммо парда қилт этмайди ва сен оёғингни судраб уйга жўнайсан.

Шу куни алламаҳалгача мижжа қоқмай, тунчироқни ёқиб ўтирасан, кўзларинг қум тиқилгандек ачишади; юрагинг безовталана бошлайди. Охири қақшаб оғриётган елкаларингни силаб-сийпаб, тунчироқни ўчирмасдан ухлаб қоласан.

Орадан икки кун ўтгач, яна шу йўл билан уйга  қайтасан. Тўғри, бу йўлдан юришга асли одатланмагандинг. Лекин сарғиш дераза кун бўйи хаёлингдан кетмагани учун шу йўлдан келгандинг. Кимсасиз майдонча.  Мана ўша хосиятсиз дарахт. Дарвоқе, сен тут бўлса керак, деб ўйлаган дарахтга ўзингча ном қўйиб олгандинг: “Роғ!”

Сен иложи борича деразага  қарамасликка тиришасан. Лекин дилингнинг бир четида сарғиш деразанинг худди ўша кунгидай порлаб турганига ишонч бор эди. “Балки ўша куни чиндан ҳам тасодифан шундай бўлгандир”, – дея хаёлингдан кечирасану, бари бир қарамаслик учун ўзингни чалғита бошлайсан, пешонанг тиришади, алоҳа бари бир сарғиш дераза хаёлларинг орасига аста кириб қолади.

Зинадан тушиб, энсиз йўлакнинг адоғига  келиб қолганингни пайқаб, ноилож бош кўтариб қарайсан.

Сарғиш дераза сени кутаётган эди.

Қараганинг заҳоти дераза худди сен билан саломлашмоқчидек парпирайди ва ёришиб кетади – гўё қоронғулик қўйнида гуриллаб ёна бошлагандек.

Сен беихтиёр қўл кўтариб ишора қилмоқчи бўласан, аммо орқа тарафдан қадам товушлари эшитилиб, фикрингдан қайтасан. Икки киши ёнингдан шоша-пиша ўтиб кетади. Бу одамлар шунчалик ҳовлиқиб борар эдики, оёқлари чалишиб, ҳар қадамда қоқилиб сурилардилар.

Дафатан, “Шулар ҳам менга ўхшаб сарғиш деразани кўриб, фикру зикри шу билан банд бўлиши мумкинми?  ” деб ўйлайсан. Бу сарғиш деразага ҳар куни қанчадан қанча одамнинг кўзи тушмайди дейсан?! Бироқ, ич-ичидан биронтаси унга аҳамият бериш тугул, қайрилиб ҳам қарамаслигига  ишончинг комил эди.

 Эҳтимол, сен ҳам шу чоққача қарамай, сайёҳ қушлар осмонни тўлдириб учиб ўтган ўша оқшом кўриб қолгандирсан? Эҳтимол, ҳар бир одам учун шунга ўхшаш алоҳида тасодиф керакдир?!

Бора-бора бу сарғиш дераза фикру хаёлингни ўғирлаб  қўйди. Сен ҳатто баъзи кунлари тезроқ қоронғу тушсаю тезроқ ўша дераза олдига борсам, дея кутадиган бўлдинг. Гоҳо ишхонангда деразадан серқатнов кўчага қараб ўтирган пайтларда бирдан кўз олдингга сарғиш дераза келар, юрагинг орзиқиб кетарди. Сарғиш дераза бамисоли маҳбубанг эди, маҳбуба бўлганда ҳам юлдуздек чарақлаган, зориққан кўзларида, ҳорғин ва ўйчан қарашлари, зариф табассумида интизорлик, илтижо ва алоҳида меҳр жилваланган маҳбуба!

Бир кун ҳаво беҳад совуб, қор ҳиди келаётганига қарамай кечки пайт ёмғир қуйиб берди. Сен деразани қия очиб, шовуллаб ёғаётган ёмғирни пича кузатиб турганингда хаёлинг қочди ва кўз олдингга ўз-ўзидан сарғиш дераза келди.

Кейинги пайтда сени бир нарса  ажаблантира бошлаган эди. “Сарғиш деразанинг нимаси ўзига асир қилиб олди”, дея бошинг қотарди. Бошинг қотарди-ю, аммо ўйлаганинг сари енгил тортардинг, йўқ, тўғрироғи, қалбингда бир хушнудлик туярдинг, руҳингда бир кучланиш сезардинг. Шунинг баробарида , барибир нимасига учганингни ҳам билгинг келарди.

Ўша, қия очиқ деразадан ёмғирни томоша қилиб турганингда дафатан, шу бугуноқ у кимнинг уйи эканини аниқлашга қарор қиласан ва беихтиёр хонага сиғмай, ғира-шира йўлакка чиқиб, ташқарига юрасан. То биринчи қаватга тушиб,  шляпангни кийиб кўчага чиққунингча бу истак-хоҳиш кучаяверади. Сен ёш боладек ҳаяжонлана бошлайсан.  Бу авзойингдан сезилади шекилли, кийимхонадаги аёл ҳам, эшик ёнида хайрлашгани бош силкиб қўйган киши ҳам ажабланаётганини яширмай, ортингдан қараб қолади.

Кўчага чиққач, ёмғирга ҳам қарамай  йўлга тушасан.

Ёмғир шиваларди:  сен афтобусга чиқасан, афтобус чамаси ўн минут юргандан сўнг қоронғу бир бекатда сени қолдириб жўнайди. Сен кўчанинг нариги юзига ўтасан – фикру хаёлингда ҳамон сарғиш дераза.

Дафъатан, сарғиш деразани кўришдан кўра, уйда ким истиқомат қилишини билиш истаги кучаяди.

Сарғиш деразага ўрганиб қолган дастлабки пайтда  ҳам, кейинчалик ҳам бу хаёлингга келмаганди. Аммо деразага илк бор кўзинг тушган куннинг эртасидан бошлаб унга нақадар қизиқиб қолган бўлсанг, ҳозир ҳам орадан икки ҳафта ўтгач, у ерда ким яшаётганини билишга шу қадар қизиқа бошлайсан ва битта-яримтасидан сўраб билишга қарор қиласан.

Истаган одамингни йўлак ёнида учратасан. Аввалига у нима демоқчи бўлаётганингни англай олмайди, кўзларингга тикилади, аммо индамайди. Сўнгра елка қисади ва бу кекса боғбонни уйнинг орқа томонига олиб ўтишдан бошқа иложинг қолмайди.

Афсуски, чолга бир нималарни  узоқ тушунтиргач, бош кўтариб қараганингда, даминг ичингга тушиб кетади.

Кўзларинг ўрганиб қолган сарғиш деразани тополмайсан, у ўз ўрнида бўлгани билан нурафшон эмас – эски ғорнинг ваҳимали оғзидек қорайиб турарди.

Чол елкангга қоқиб қўяди ва уйига таклиф қилади, сен узр сўраб, тинка-мадори қуриган кимсадек оёғингни судраб уйингга жўнайсан.

Декабрнинг бошлари эди. Сен трамвайдан тушиб, кўчани кесиб ўтасан-да, орқага бир оз юрасан, сўнг чап қўлдаги дўкон ёни билан бориб, баланд уйлар томонга буриласан. Ёмғир тезлашиб, икки қадам нарини кўриб бўлмасди, сен шалаббойинг чиқиб, зина ёнига етиб борасан , зинадан тушар-тушмас, бошингни кўтариб қарайсан. Сочларингдан, юзингдан ёмғир сувлари оқарди. Ҳарчанд тикилма, сарғиш деразани тополмайсан. Бу худди бевақт ташлаб кетган ҳамроҳдек кўксингни тирнайди. Сен йиғлагудек бўлиб яна қарайсан –  дераза йўқ, яна ва яна қарайсан – фақат ёмғир ёғаётир, ёғаётир – ёмғирдан бўлак нарса кўринмаётир: сен хуноб бўласан ва йўлингда давом этасан, бошмоқларингдан сув ўтади, қизиб кетган баданингга чиппа ёпишган кўйлагинг ғашингга тегади. Сен энсиз йўлакнинг адоғига боргач, яна – бу сафар жавдираб қарайсан ва ҳафсаланг пир бўлади. Кифтларинг, куракларинг, тиззаларинг ачиша бошлайди. Шу чоқ кимдир чақиргандек бўлади-ю, тўхтаб қарайсан, аммо ҳеч ким кўринмайди. Зум ўтмай тўнига ўраниб, соябон кўтариб олган бир киши пайдо бўлади, сен  уни кузатиб турасан ва ёнингга етиб келганда  бирдан тўхтатиб,  сарғиш деразани кўрсатиб сўрайсан. Ҳа, ҳа, икки кундан бери чироқ ёнмайди. Қандайдир шубҳали, дея у кишини қизиқтирмоқчи бўласан, бироқ соябонли одам бир қарайди, икки қарайди ва лом-лим демай, жўнаб кетади.

Тарвузинг қўлтиғингдан тушиб яна қарайсан, қарайсану юрагинг бирдан увишиб, тўхтаб қолгандек бўлади.

Ёмғир тўзони оралаб сарғиш дераза элас-элас милтирарди.

Бирдан кўнглинг бузилиб, ўша томонга юрасан, дераза тагига яқинлашганинг сари назарингда у тобора равшанлашиб боради. Ана у! Сарғиш шуълаларга бурканган, ҳорғин ва интизор. Томоғингга бир нима тиқилиб ачишади ва юрагинг гурсиллаб ура бошлайди.

Сочларинг ивиб, бўйнингга, қулоқларингга ёпишиб қолган.

Сарғиш деразани инжулар билан безаётган ёмғир тинмайди. Теварак-атрофда товушлар кучаяди, бу товушлар дунёни тутади. Сен энди шукроналар айтасан – кўнглингда муҳаббат уйғонади, зотан, бу муҳаббат баҳор ёмғирларида ивиб эгилган майсаларга  ўхшайди.

Сен деразанинг шундоқ рўпарасига бориб оласан-да, худди Сулла легиони қаршисида якка ўзи қилич яланғочлаб турган Антоний сингари ўзингни ҳам ожиз, ҳам ҳар нарсага қодир сеза бошлайсан.

Бу бир жоду эди. Чунки сен сарғиш деразасиз ғариб ва бенаво эканлигингга ишонган ва йўқотиб қўйишдан қўрқа бошлаганингдан эътиборан, уни авайлашга, унинг ҳолидан хабар олиб туришга ва эртами кечми унга етишишга аҳд қиласан ва бу аҳд сизот сувлар каби юрагингнинг теран қатламларига оқиб киради.

Энди фақат сен унга эмас, балки сарғиш дераза ҳам сенга талпинаётгандек ва у ҳам сенга ўхшаб нажот кутаётгандек туюлади.

Сен ўзингни худди узоқ йўлнинг машаққатли довонларидан ўтиб олгандек ҳис этасан. Гўё сарғиш дераза билан ораларингда бир-бирини англаш ва ўзаро ҳамдардлик бошланган эди.

Оқибат сен қайси йўл билан бўлмасин, мен ёрдам беришга тайёрман деб унга тасалли бериб қўйиш йўлларини ахтара бошлайсан. Аммо қандай қилиб? Бунинг учун ўша уйда ким яшаётганини аниқлаш зарур эди. Шу тариқа аввал қизиқиб, сўнг ҳафсаланг пир бўлгач, унутиб юборган муаммо яна безовта қилади.

Ўша куниёқ эрталаб ишга кетаётган фаррош хотиндан баъзи нарсаларни сўрайсан. Азбаройи бирон фойдаси тегармикан, деган илинжда эзма хотиннинг ҳасратларини тинглайсан, унга далда берасан ва охири сен қолиб у ўзига керакли нарсаларни сўраб бошингни қотиришга тушади. Қўл силтаб, ишга жўнайсан.

Кечқурун ҳам барча уринишлар зое кетади. Ҳеч ким аниқ жавоб бермайди. Ҳамма ажабланади ва бир нималар деб минғирлайди.

Ҳатто баъзилари эса сенга бошдан-оёқ разм солиб, индамайди ва бош чайқаб қўяди.

Ниҳоят кунларнинг бирида сен уйда ўтиролмай юрагинг зиқ бўлиб кўчага чиқасан-да, ўша тўртинчи қаватдаги сарғиш деразали уйни йўқлашга қарор қиласан. Эшик ёнида нафас ростлаб, қўнғироқ тугмасини босасан. Негадир ҳаяжонланасан. Ичкаридан юмшоқ қадам товушлари эшитилгандек бўлади. Аммо икки-уч дақиқа ўтади ҳамки, ҳеч ким жавоб бермайди. Сен яна қўнғироқ чаласан, бироқ ҳеч ким чиқмайди. Шунда қўнғироқ тугмасини узоқ, то уйда ҳеч ким йўқлигига  ишонч ҳосил қилгунча босиб турасан, сўнг пастга тушиб, бинони айланиб ўтасан-да, деразага қарайсан: сарғиш дераза алланечук файзкор чарақларди.

“Ичкарида биров бору эшикни очмаяпти”, – деб ўйлайсан. Аммо ўша заҳоти: “Балки ҳеч ким йўқдир” – деган хаёлга борасан.

“Унда дам ёниб, дам ўчишининг сири нимада?” Сен минг хаёлда уйингга қайтиб борганингда нима қилишни билмасдинг.

Кунлар ўтди.

Тўртинчи қаватдаги сарғиш деразали уйда ким яшашини билиш истаги шунчалик кучайдики, азбаройи аниқламагунча еганинг ичингга тушмас бир аҳволга етдинг.

Аммо сен бир нарсани унитиб қўяётган эдинг: сен учун сарғиш деразанинг мавжудлиги муҳимми, ёки шу уйда ким яшашими? Ҳолбуки, айни чоқда мана шу нарсани ойдинлаштириб олиш зарур эди. Чунки булар аслида  тамоман бошқа-бошқа нарсалар эди. Дастлаб сарғиш дераза сабаб вазифасини ўтаган бўлса, у энди гўё оқибат эди – сабабини излаш орқага қайтиш деганидир.

Кунларнинг бирида мана шундай мушкул кечинмалар билан ишдан қайтаётган пайтингда декабр охирлаб қолган, ҳавода майда қор учқунлаётган эди. Сен кўксингни тўлдириб нафас олганча қор учқунларининг тобора йириклашаётганини ҳамда тезлашаётганини сезиб ажабланардинг.

Баланд иморат остидан ўтиб, ҳувиллаган майдончага етганингда  қор яна ҳам тезлашди. Тўхтаб, атрофга разм соласан. Гўё шу қор туфайли ҳаётингда бир ўзгаришлар рўй берадигандек эди, зеро, бу баланд-баланд иморатлар ҳам энди бесўнақай ва кўримсиз туюлмасди.

Қор ёғарди.

Сен Роғ ёнига келганингда уни танимай қоласан: дарахт оппоқ ҳарир либосга бурканган…

Зинадан тушаётганингда эса шамол кучаяди ва кўп ўтмай чинакам қор бўрони бошланади. Шамол қор учқунларини чангаллаб олганча чир айланиб елар, дам уйларнинг деворига, деразаларига келтириб урар ва дам этакларини ҳилпиратганча осмону фалакка кўтариларди.

Сен зинадан тушгач, кўзларингни кафтинг билан паналаб деразани излайсан. Сон-саноқсиз қор учқунлари оралаб, сарғиш дераза сени чақирмоқда эди. Назарингда у ҳорғин эмас, сокин эди. Сен энсиз йўлканинг адоғига бориб, қўл силкийсан ва бир изтироб вужудингни секин қамраб ола бошлайди-ю, унсиз, елкаларинг силкиниб-силкиниб, худди узоқ айрилиқдан сўнг фарзандини  кўрган она кўйига тушасан…

Наволарга сомеъ ўрмон...

Кўз илғамас уфқларга томон чўзилган бу ҳайбатли ўрмоннинг жажжи фуқаролари – қушлар уйғониб, ҳар галги жўровоз қўшиқларини бошлаб юборган субҳи содиқ маҳали. Бу ерларнинг – шимол ўлкасининг телба шамолида чайқалиб, шовуллаши атрофни тутаётган дарахтлар ўз шохларига яширинган сайроқилар билан баайни баҳс бойлашаётган каби япроқларидан чапаклар ясайди. Балки бу – қушларнинг куй бобидаги маҳоратларига бир эътироф каби олқишлардир, эҳтимол. Турфа ўлчамдаги чуғурлашлару эътирофлар давом қилар экан, бу орада дафъатан, атрофда бир сокин садолар, бу ўрмон ўрмон бўлибдики, ҳали бу ерларда тингланмаган нотаниш садолар тарала бошлайди. Баайни йўқлик бағридан пайдо бўлиб, оҳанглар кетидан оҳангларни етаклаб, бир маржон каби тизилиб келаётган куй, сағал ўтмай, бутун ўрмонни ўз забтига олади. Айни нотаниш, аслида бу ўлкаларга бегона куйга сомеъ бўлган қушлар аллақачон тинган, аллақандай бир таёқ бағридан таралаётган нолалардан ҳайратга тушган каби дарахтлар ҳам аста-аста, бу гал эса сассиз чайқалади. 

Найдан таралаётган мунгли наволар ҳов узоқларда, кунчиқар тарафларда адашиб ётган бир кўҳна ўлканинг ғуссага лиммо-лим тарихидан, қайғуга чўмган бугунидан ҳазин ҳикоялар сўзлайди. Ана, қуш учса қаноти, одам юрса оёғи куядиган ҳадсиз биёбонда гармсел измига тушган гужумлар қумтепаликлар оша аллақаёққа ошиқади. Ана, қумбўронлар ичра қолиб, йўлидан адашган карвон ҳам уззу-кун саросар. Неча асрларки, турфа хил истибдодлар исканжасида қолган бутун бир эл шу тариқа омонлик манзилини тополмай сарсон. Куй пардалари юқори поғоналар сари кўтарилиб бораркан, қайғу оҳанглари бирлашиб, ягона бир туйғуни, айни шу куйни ярата олган халқнинг асрлар оша ўзига йўлдош қадимий туйғусини чор тарафга достон қилишда давом этади.

Бундаги дарахтлару уларнинг шохларига қўнган қушлар ўз тасаввурларига эрк беришга қодир бўлсалар эди, бу оҳанглардан барпо бўлаётган ўлканинг боғу роғларини, қир-адирлари-ю у ерларда ўтлаб юрган сурув-сурув қўйларини, зилол чашмаси ва шарқираб оқаётган сойларини қувваи ҳофизаси билан яққол кўра олгич эди, эҳтимол. Агар шундай бўлса эди, ҳатто улар-да ҳижрон, фироқ, айрилиқ, қўмсаш ва соғинч каби сўзлар билан аталган ягона бир туйғу домига тушиб, телбалар бўлар эдими, балки. Бегона ўрмон бағридан шу янглиғ бегона бир ўлканинг бегона ҳасратлари тараларкан, унга сомеъ дарахтлар ва бу ернинг жонзотлари куй адоғига қадар юрак ютиб, бир сас чиқаришга ожиз эдилар. Мана, ниҳоят, куй соб бўлди, оҳанглар битди. Ҳозиргина янграган ҳасратлардан-да оғир сукунат чўкди атрофга. Бир маҳал ўрмон бағридаги ялангликда алланарса ҳаракатга келиб, дарахтлар оралаб юра бошлади. Ўрмондан чиқиб келаётган – бир қўлида ҳасса, бошқасида эса най тутган мўйсафид эди.

“Мана шунақа… аламлар бўғзимдан ғиппа олган пайтларда, у ёқда қолган набираларим кўз ўнгимдан кетмай, ўзимни қўярга жой топа олмай қолган вақтларимда мана шу найни қўлимга оламан-да, ҳеч нарсага қарамасдан ўзимни ўрмонга ураман. Бирор ҳолироқ жойни топиб, ҳали болапақир эканимда бобом ўргатиб кетган куйларни машқ қиламан.”

Оппоқ соқоли ўзига ярашган, ёши етмишми-саксонни қоралаб қўйган бу мўйсафид жонажон Андижонидан  эҳ-ҳе неча минг чақирим наридаги бу юртларга, ҳатто номини ҳам эшитмаган бу ўлкага келиб қолишини етти ухлаб, тушида ҳам кўрмаган эди. Аммо Яратганнинг режалари бандасига қоронғу экан — қанчадан-қанча йигитлар, норасида гўдаклар жувонмарг кетган ўша машъум кундан буён бошқалар қатори унинг ҳам хонадони пароканда бўлди.

“Бири биридан забардаст беш фарзандни ўстирдим. Ҳаммаси иймонли-инсофли йигитлар бўлишди. Ўша урушда бириси шаҳид кетди, кейин эса яна бошқаси. Улардан қолган бир этак болалар чирқираб юришибди. Бобоси бўлиб, уларни бағримга босолмай юрсам, суннат тўйларига бош бўлолмасам, куйишдан бўлак нимам ҳам қолди, ахир?!” 

Бошдан оёқ оппоқ либос кийган мўйсафид ҳожидўпписини тўғрилаб қўяди-да, ҳов нарида мавжланиб ётган денгиз томон йўл солади. Баайни жазирама офтоб тиғида саҳролар оша адоқсиз узоқ йўл юриб, ҳориган нортуялар янглиғ чўк тушган ҳарсанг тошлар издиҳоми бутун соҳилни забт этган. Мўйсафид улардан бирига ўтириб, ҳув олисларга, кунчиқар тарафга тикилади. Худди кўчманчи қушлар ўзлари бир замонлар ошён қурган иссиқ юртларни бир савқи табиий билан бехато излаб топганлари каби, ўзи диққат билан назар ташлаётган ўша олисликларда уни тинимсиз чорлаётган қадрдон гўшаси муқим эканига амин.

“Раҳматли бобом Боғишамол адирларида ястаниб ётган ўрикзор боғимизга ҳар гал мени бирга олиб чиқаркан, забардаст дарахт соясида бир мунгли куйни бошлар, бунга сайин куйга монанд чайқалиб, киприклари намланиб бораётганини кўрардим. Мана энди ўзим бобомнинг ёшига етдим, яратган эгам қанча ризқ улашгани ўзигагина аён. Бу мусофир юртларда юриб, бобомдан қолган ўша боғларни ёмон соғиндим. Киндик қоним тўкилган тупроқларни тавоф қилиб, омонатини Яратганнинг ўзига топширсам, армоним йўқ эди… ”

Шундай,  бошдан-оёқ оппоқ либос кийган, бундан-да оппоқ соқоли ўзига ярашган мўйсафид қадрдон Андижонидан олисларда, шу қадар олислардаки, болалигининг эртак ва афсоналарида ҳатто номини ҳам эшитмаган бу шимол ўлкасида ғурбатлик кунларини кечирар экан, ҳар гал изтироблар дилини ўртаган маҳал ўрмон сари йўл солади. Бир қўлида ҳасса, бошқасида эса бобосидан қолган най. Ҳаял ўтмай, “Чўли Ироқ”нинг ҳасратли нолалари яна қайта чор-атрофни ўз забтига олади. Найдан таралаётган мунгли наволар ҳов узоқларда, кунчиқар тарафларда адашиб ётган бир кўҳна ўлканинг ғуссага лиммо-лим тарихидан, қайғуга чўмган бугунидан ҳазин ҳикоялар сўзлайди. Куйга сомеъ  қушлар эса киприкларни намлаб, мўйсафид ёноқлари бўйлаб оқиб тушаётган кўзёшларга ҳайрат билан тикилишган… Cho’li Iroq

Plaza Once

Биз Онсе майдонидаги чорраҳада видолашдик.

Изингдан қараб қоларканман, сен ортингга қайрилиб, менга қўл силтадинг.

Иккимиз аро одамлар ва машиналар дарёси шошарди; оддий оқшомларнинг бири эди, бас, шундай экан, бу дарё ишғол этиб бўлмас ғамбода Ахерон эканини қайдан билибман.

Биз қайтиб кўришмадик, бир йилдан сўнг сен қазо қилдинг.

Орадан йиллар ўтиб, мен ўша ҳолатни хаёлимда қайта тикларканман, у бизни алдагани ва одатий хайрлашув ортида адоқсиз айрилиқ яширинганига аминман.

Бугун кечки овқатдан сўнг сайрга отланмадим; иккимизга тааллуқли видолашув атрофидаги жумбоқлар устида бош қотирар эканман, Афлотунга тегишли сўнгги ўгитга эътибор қилдим. Афлотунга кўра, вужудни яксон этувчи ажални қалб ҳамиша доғда қолдиришга қодир.

Ва мен энди билмайман, қай бири ҳақиқат – Устоднинг куракка пичоқ янглиғ қадалган айни изоҳими ёҳуд ўша ондаги оддийгина видолашув?

Ахир қалблар барҳаёт экан, уларнинг видоларига шижоат бегона.

Видолашув – айрилиқни инкор этмак демак, бу яна шуки – бугун биз хайрлашаётгандекмиз, аммо эрта албат қайта дийдор келиб етажак. Яъни, видолашувимиз албатта эртага яна учрашишни назарда тутади. Одамлар ўзларини тасодифий сабаблар оқибати ва ўткинчи бир матоҳ билсалар-да, аммо, ҳарқалай, барҳаёт эканларига ишончлари боис видоларни ўйлаб чиқарганлар.

Делия, қачонлардир – қай бир дарё ёқасида? – ушбу ялқов мунозара сўзларини мантиқ ипидан ўтказганча бир-бировимизга сўз қотишимиз муқаррар – дашту биёбонлар бирида яширин шаҳарларнинг бирида биз чиндан Борхес ва Делия эдикми?

Аввал бошда фақатгина қўрқув, бутун аъзойи баданини исканжага олган, вужуд нима бўлибди, бутун шуурини, ҳар бир фикр учқунини забт этган чексиз бир қўрқув бор эди. Тинимсиз қуяётган жала, осмон қасирғалари-ю ён-атрофида ўзи каби жон қайғусида чопиб бораётганларнинг ҳайқириқларидан бино бўлган талвасага солувчи бу ҳайвоний ҳис, аслида, ўзи ин қурган вужудни ҳаракатсиз михлаб ташлаши лозим эди, аммо бунга қарама-қарши ўлароқ, айни даҳшат туйғуси унга ғайритабиий тарзда қувват берар ва тинимсиз олдинга, ҳар қандай қадр-қиммат тушунчаларини ер билан яксон қилган бу макондан олисларга қочишга ундарди.

У шу дамга қадар ўзига нотаниш бўлган (лоақал у шундай деб ўзини ишонтирган) бу шармандали ҳиснинг ҳукмига бўйсунаркан, айни пайтда қўрқув халос йўли ҳам эканига иймон келтирди, илло фақат  ўзига ортиқ даражада бино қўйганларгина муҳаққақ ажал қаршисига беҳадик пешвоз чиқадилар, аммо бундайларни у бугун учратмади, демак, ўзи билан бирга аллақайси манзилга муттасил ошиқаётганлар барчаси ҳали эс-ҳушларини еб қўйганлари йўқ, демак, у бошқалар манзарасида ҳали шармисор ҳолатда эмас, демак, қўрқув–халос. ANDIJONNOMA_yohud_SARGARDON

Мария Москера Истменга

Биламан, мени такаббурликда ва балки одамлардан нафратланишда ва ё телбаликда айблайдилар. Бу айбловлар (улар билан фурсат етгач ҳисоблашаман) жирканчдир. Чиндан ҳам мен уйдан чиқмайман, аммо бу уйнинг эшиклари (уларнинг миқдори эса адоқсиз) одамлар ва жонзотлар учун уззу-кун очиқлиги ҳам ҳақиқат. Ким истаса, остона хатлайверсин. Бу ерда на бир эркаловчи дабдаба ва на саройларнинг серҳашам савлатидан нишона бор, аммо бунда сукунат ва танҳолик муқаррар. Ҳамда гўша бор ер юзида тенги йўқ. (Мисрда бунга эш уй бор, дегувчилар қаллобдир.) Бу уйда бир жиҳоз йўқлигини ҳатто менинг мунаққидларим ҳам эътироф қилишлари лозим. Яна бир бемаънилик – гўёки мен, Астерий, маҳбус эмишман. Бу ерда бирор танбаланган эшик ёки қулф йўқлигини такрорлаш шартми?

Бундан ташқари, қош қорая бошлаган бир маҳал мен кўчага чиқдим: ҳолбуки, тун чўккунга қадар қайтиб келган эканман, бунинг боиси шу – авом халқнинг чеҳраларидан, авом халқнинг кафт сингари бетус ва зерикарли чеҳраларидан қўрқиб кетгандим. Қуёш ботиб улгурган, аммо чақалоқнинг бетиним йиғиси-ю оломоннинг илтижоли фарёди мени таниб қолганларидан далолат эди. Одамлар калима келтиришар, нари қочишар ва тиз чўкардилар. Уларнинг бирлари Иккиёқлама шамшир ибодатхонаси пойига томон судралишар, бошқаларининг эса қўлларида тош кўринар эди. Кимдир биров ўзини денгизга отди. Онамнинг малика ўтгани бежиз эмас, соддалигим туфайли буни истаганимда ҳам мен бу ялангоёқлар билан қўшилиб кета олмайман.

Ҳамма гап менинг бетакрор эканлигимда. Одамларнинг ўзаро муомала қила олишлари мени асло қизиқтирмайди; мен, албатта, файласуфман, шундан келиб чиқароқ аминманки, ёзув орқали ҳеч вақони англатиб бўлмайди. Бу пасткаш икир-чикирлар буюк юмуш учун мўлжалланган менинг қалбимда жирканиш ҳиссини туғдиради. Мен ҳеч вақт бир ҳарфни бошқасидан фарқлай олмасдим – менга жо қилинган аллақандай олижаноб бетоқатлик савод чиқаришимга ҳалал беради. Гоҳи замон бундан афсус чекаман – ахир кунлар ва тунлар шу қадар узун.

Албатта, овунчоқларим ўзимга етарли. Ҳолдан тойиб қулагунимча олишувга шай қўчқор каби тош йўлаклар бўйлаб чопганим-чопган. Мен таъқиб остига олинган каби ҳовуз ёнидаги ҳилватга ва ё йўлак муюлишига беркинаман. Айрим томлардан қулаб ҳам кўрдим. Баъзан кўзларимни юмиб, чуқур нафас олган кўйи ўзимни ухлаётган қилиб кўрсатаман (шундай пайтлар гоҳо чиндан ухлаб қоламан, уйғонгач эса кундузнинг туси ўзгарган бўлади). Аммо барчасидан бошқа Астерий ўйинини хуш кўраман. У гўё меҳмонга келган бўлади ва мен уни уй билан таништираман. Унга сертавозеъ сўз қотаман: “Кел, анави бурчакка қайтиб борайлик.” ёки “Энди нариги ҳовлига ўтамиз” ёки: “Бу дарпарда сенга ёқишини билардим” ёки “Мана бу эса қум тўла идиш” ёки “Ҳозир ер ости йўли иккига ажралишини кўрасан.” Гоҳи замон адашиб ҳам кетаман ва иккимиз шодон кулиб юборамиз.

Мен фақатгина ўйинлар ўйлаб топмайман, балки уй ҳақида ҳам хаёл сураман. Уйнинг барча бўлаклари кўп маротаба такрорланади, уларни бир-бировидан фарқлаш амри маҳол. Битта дона ҳовуз, ҳовли, сувлоқ, охур эмас, балки ўн тўртта дона (чексизлик аломати) охур, сувлоқ, ҳовли, ҳовуз мавжуд. Бу уй оламга эш, яна ҳам тўғрироғи, бу уйнинг ўзи -   оламдир. Аммо гоҳи замон ҳовузли ҳовлилару бир хил тусдаги тошлар ётқизилган чанг-тўзонли йўлаклар кўнглимга уради. Ва шунда мен ташқарига йўл оламан, Иккиёқлама шамшир ибодатхонаси ва денгизга тикиламан. Ўн тўртта (чексизлик аломати) денгиз ва ўн тўртта (чексизлик аломати) ибодатхона мавжудлиги бир кун оқшом менга аён бўлгунига қадар бундай ҳолатимни тушуна олмагандим. Ҳамма нарса кўп маротаба, ўн тўрт маротаба такрорланади, аммо оламда икки нарса бетакрор: юқорида – тушуниксиз қуёш; пастда эса мен – Астерий. Эҳтимол, юлдузларни, қуёш ва мана шу баҳайбат гўшани ҳам мен бунёд этганман, аммо бунга у қадар ишончим комил эмас.

Ёвузликдан халос этишимни тилаб, ҳар тўққиз йилда бир бора бу уйга нафари тўққиз одам ташриф буюради. Тош йўлаклар адоғида уларнинг қадам товушлари ва ё овозларини илғагач, қаршиларига шодон ошиқаман. Бутун маросим бир қанча дақиқа давом қилади – улар бирин-кетин беҳуш йиқиладилар, мен эсам ҳатто қон юқтиришга ҳам улгурмайман. Улар йиқилган жойларида қолаверадилар, жасадлари эса бир йўлакни бошқасидан фарқлашимга кўмак беради. Уларнинг ким эканликлари менга қоронғу, аммо биттаси жон таслим қилаётган маҳал қачондир менинг ҳам халоскорим келиб етишини башорат қилди. Ўшандан буён ёлғизлик кўнглимга оғир ботмайди, ўшандан буён менинг ҳам халоскорим борлигини ва у охир-оқибат остонадан ҳатлаб ўтишини биламан. Оламдаги барча-жаъми товушларни илғай олсам эди, унинг қадам олишини таний билардим. У мени йўлак ва эшиклари камроқ бўлган қаергадир етаклаб борса эди… Халоскоримнинг афт-ангори қай тусда бўлади дея ўзимни саволга тутаман. У буқа бўладими ва ё одам? Эҳтимол, у буқа бўлар одам бошини кўтариб юрган? Балки у ўзимдир менга ўхшаган?

                                                            *   *   *

Эрталабки қуёш нурлари жилва қилаётган биринж шамшир юзасидаги қон аллақачон қотиб улгурганди.

- Ишонасанми, Ариадна,- деди Тесей,- минотавр деярли қаршилик кўрсатмади.

Масорка

Мен тарихимизнинг энг ғалати ва энг қайғули манзараларидан бирини (чамаси биринчилар қатори) ҳикоя қилиб бермоқчиман. Буни имкон қадар ҳикояга аралашмасдан, чиройли тўлдиришлар ва хатарли тахминларсиз амалга ошириш маъқул, деб ўйлайман.

Иштирок этувчилар уч киши: эркак, аёл ва ҳар жойда ҳозиру нозир мустабид кўланкаси. Эркак кишининг исми Педро Сальвадорес эди; менинг бобом Асеведо уни Касерос ёнидаги жангдан сўнг бир неча кун ва ёки ҳафта ўтгач кўрган. Ҳақиқат шуки, Педро Сальвадорес ҳамма қатори бир одам бўлган, фақат тақдир ва йилларгина унга бетакрорлик ҳадя этди.

У ўша замоннинг ўртаҳол заминдорларидан эди: сақланиб қолган маълумотларга кўра, унинг чорбоғи бўлиб, ўзи унитарийларга ҳайрихоҳ эди. Хотини Планеслар хонадонидан бўлиб, улар Суипачанинг Темпле кўчаси билан кесишган жойида истиқомат килишар, ҳикоя қилинаётган воқеалар содир бўлган уй оддийгина эди: оддий дарвоза, йўлак, панжарали эшик ва мўъжаз ички ҳовлилар.

1842 йил оқшомларининг бирида уй эгалари тупроқ йўлдан тобора яқинлашиб келаётган отлар дупури ва чавандозлар ҳайқириғига эътибор қилишди. Бу гал масорка* уларни четлаб ўтмади, эшикни гурсиллатиб тепа бошладилар. Аскарлар эшикни бузаётган маҳал Сальвадорес столни нари сургач, гиламни қайириб, ертўлага яширинишга улгурди. Хотини столни жойига суриб қўйиши ҳамон Сальвадоресни ҳибсга олиш учун ташриф буюрган каллакесарлар бостириб киришди. Хотини Сальвадорес Монтевидеога қочиб кетди, деб айтди. Бу сўзларига ишонмасдан уни дўппосладилар, мовий чинни идишларни чил-чил қилиб, бутун уйни остин-устин қилсалар-да, гиламни кўтариш хаёлларига келмади. Улар қайтиб келишларини айтиб, ярим тунда чиқиб кетишди.

Педро Сальвадореснинг чинакам воқеаси мана шу жойдан бошланади. У ертўлада тўққиз йил умр кечирди. Йиллар кунлардан, кунлар соатлардан иборат, тўққиз йиллик муддат эса мана шу кун ва соатлар хаёлий йиғиндисининг мавҳум шаклидан ўзга нарса эмас, деб ҳар қанча мулоҳаза қилманг – бўлиб ўтган воқеа даҳшат эди. Охир-оқибат кўзлари кўниккан зулмат қўйнида у ҳеч бир нарса тўғрисида, ҳатто нафрат ва хатар ҳақида ҳам ўйламаган, дея олмайман. Сальвадорес ертўлада умрини ўтказар экан, ташқаридан хотинининг таниш қадам олишлари, челакнинг қудуққа урилиши, ҳовлида қуяётган жала – ўзи қувғин қилинган оламнинг товушлари эшитилар ва ҳар бир янги куннинг сўнггисига айланиш хатари кезиб юрарди.

Оғизларидан гуллаб қўйишларидан чўчиган хотини хизматкорларнинг жавобини берди. Қариндош-уруғларига бўлса, Сальвадорес Шарқий Соҳилда, деб айтди. Ўзи ва эрини боқиш учун аскарлар кийими тикиш билан машғул бўлди. Фурсат етиб, икки ўғил туққач, оиласи уни бузуқиликда айблаб, оқ қилди. Мустабид қулагач эса қариндошлар бу учун ёлвориб узр сўрашди.

Ким ва ё нимага айланиб қолганди Педро Сальвадорес? Ертўлада бу қадар узоқ яшашга уни нима мажбур қилди – қўрқувми ё муҳаббат, қадрдон Буэнос-Айрес хаёлими ва ё шунчаки кўникиш? Ёлғизликдан тинкаси қуриган хотини, чамаси, унга фитна ва ғалабалар ҳақидаги мужмал хабарларни етказиб турган эди. Ёки Сальвадорес қўрқоқ эдими ва буни билган хотини бечора шу қадар садоқат билан уни кўздан яширганмиди? Эҳтимол, шағамсиз, эҳтимол китобларсиз у ертўлада қай тариқа кун кечирганини тасаввур қиламан. Қоронғулик, чамаси, уни уйқуга ундар эди. Эҳтимол, дастлаб у ҳамон ўша мудҳиш кечани, найзалар унинг бўғзига муштоқ бўлган ўша мудҳиш кечани, кимсасиз кўчалар ва ялангликни туш кўрган эди. Орадан шунча йиллар ўтгач, у энди қочиб кета олмас ва фақат ертўланигина туш кўрганлиги ҳам ҳақиқат эди. Дастлаб бошда у таъқиб остига олинган қочоқ эди, кейинчалик эса – тақдирга тан бериб, инига уриб кетган йиртқич ва ё аллақандай санамга айланганди.

Бу ҳол Росас мамлакатдан жуфтакни ростлаган 1852 йилнинг ёзига қадар давом қилди. Шундан сўнггина бизнинг зоҳид ертўлани тарк этди; менинг бобом у билан суҳбатдош бўлди. Хомсемиз ва бесўнақай бу одам мум рангини олган ва паст овозда сўзларди. Унинг мусодара этилган ерларини барибир қайтариб беришмади; афтидан, у чўнтагида бир мирисиз қазо қилди.

Педро Сальвадореснинг қисматида мен ҳамма нарсада кўрганим тимсолни кўраман, кўнгил учида турган тимсолни кўраман.

_____________________________________________________________________

*масорка – ёлланма қотиллар гуруҳи

Шарифжон  Аҳмедов таржимаси

Бу одам 1877 йил қиш тонгларидан бирида Жанубий Англиядан ташриф буюрди. Қизил юзли, бақувват гавдаси келишган бу одамни кўплар чиндан ҳам Жон Булнинг ватандоши деб ўйлади. Унинг бошини баланд тоқли шляпа безаган, эгнига эса ғалати ёпинчиқ ташланган эди. Уни бир тўда эркак, аёл ва ёш болалар сабрсизлик билан кутишаётган, кутувдагилар баъзиларининг бўйнида қонталаш чандиқ кўринар, бошқа бирлари эса бошсиз бўлиб, улар чайқалган кўйи эҳтиёткорлик билан қадам ташлар эди.

Тўдадагилар бегонани ўраб олишди, кимдир бўралаб сўкди, аммо қўрқув исканжасидаги оломон бундан ортиғига журъат қилмади.

Шу дам юзлари кўкимтир, кўзлари эса чаноқлар қаърида базўр йилтираётган бир одам ҳарбийларга хос қадам билан олдинга чиқди; пахмоқ сочлари-ю анчадан буён парвариш кўрмаган соқоли юзларини еб битиргандек эди. Саноқсиз шамшир излари денгизга қуйилаётган ирмоқлар каби вужудини шудгорлаган бу одам қаршисида бегона кимса бир муддат тараддудда қолди, аммо бу ҳолатини сездирмаслик учунми, дарҳол қўл узатди.

- Хоинлар шамширидан завол топган жасорат тимсолини бу ҳолда кўриш нақадар аянчли! – деди у. – Аммо қотиллар сенинг буйруғингга биноан улушини олиб, Музаффарият майдонида сиртмоққа тортилганларини эшитиш эса кўнгилга ором бахш этади.

- Мабодо сен Сантос Перес ва ака-ука Рейнафлар ҳақида гапираётган бўлсанг, билгинки, шунча йиллар ўтиб, мен энди улардан миннатдор бўляпман. – Шубҳага ўрин қолдирмас салмоқ билан жавоб қилди ярадор одам.

Суҳбатдоши унинг сўзлари чинлигига ишонқирамай қараб қўйди. Кирога сўзларига ойдинлик киритишни лозим топди:

- Сен мени ҳеч вақт тушунмагансан, Росас. Ахир иккимизнинг пешонамизга бутунлай терс қисматлар битилган бўлса, қайдан ҳам тушунардинг. Оврўпага қучоқ очган, эндиликда жаҳондаги энг номдор шаҳарга ҳукмронлик қилиш сенинг чекингга тушган, мен эсам Американинг бир тупкасида қашшоқ гаучолар билан бирга улардан-да қашшоқ тупроқ учун жанг қилиб умримни ўтказдим. Найза ва ҳайқириқлар, саҳро ва чекка ўлкаларда эришилган қарийб унутилаёзган ғалабалар – менинг мулким.  Барранко Яко деб аталган ҳоли жойда тиш-тирноғигача қуролланган одамлар тасодифан ташланиб, танамни шамширларига ем қилганлари учун ҳам мен одамлар хотирасида ҳали узоқ яшайман. Бу ғаройиб ўлим учун сендан миннатдорман. Ўшанда мен лутфан таклиф этган бу туҳфангни қадрига яраша баҳолай олмагандим, аммо авлодлар буни хотирларидан фаромуш қилганлари йўқ. Ёки сен ўша давр тараннум этилган гўзал суратлар ва Сан-Хуандан чиққан бир машҳур одам қаламига мансуб қизиқарли рисоладан бехабармисан?

Ўзини ўнглаб олган Росас суҳбатдошига нафрат билан тикилди.

- Хаёлпараст,- деди у.- Авлодлар мақтови аслида замондошлар олқишига баробар. Кейингисининг қадри бир тийин, чунки бу олқишни пулга ҳам сотиб олиш мумкин.

- Кўнглингда нималар борлигини яхши биламан,- эътироз билдирди Кирога. – 1852 йилда тақдир шафқат юзасидан ва ё сени охирига қадар синовдан ўтказиш учунми, эркак кишига муносиб ажални юборган эди. Қисматингни тасдиқлаш учун сен жангда ҳалок бўлишинг лозим эди, аммо сен қўрқоқлик қилдинг ва бу туҳфага муносиб эмаслигингни кўрсатдинг.

- Нималар деяпсан? -Росас бўш келишни истамасди.- Жанубда бир умр асов отларни, сўнг эса бутун мамлакатни жиловлаган одамни қўрқоқ, деяпсанми?

Кирога кулиб юборди.

- Ҳа-да, – деди у,- иш бошқарувчиларинг берган гувоҳликларига ишонадиган бўлсак, сен чиндан ҳам эгарда мўъжизалар яратгансан, аммо у маҳаллар бутун Америка бўйлаб – буниси ҳам эгарда – бошқа мўъжизалар ҳам яратилаётган, уларнинг номлари эса Чакабуко ва Хунин, Пальма Редонда ва Касерос эди.

Росас охиригача тинглаб бўлгач, жавоб қилди:

- Менинг жасорат кўрсатишимга ҳожат йўқ эди. Сен айтаётган мўъжизалар аслида муҳораба маҳали мендан ҳам жасоратлироқ жанг қилган ва менинг омонлигим ҳаққи жон таслим қилган одамларим эди. Сени ҳалок қилган Сантос Перес ҳам шуларнинг бири. Жасорат – сабр ва бардош демак; кимдир узоқроқ бардош беради, бошқаси – камроқ, аммо эртами-кеч ҳар қандай одамнинг қудратига путур етади.

- Бўлиши мумкин, -деди Кирога,- аммо мен тегишли умримни яшаб, ажалимни ҳадиксиз қарши олдим. Бугун ҳам мени бутунлай яксон этиб, қайта пайдо қилувчилар томон пешвоз чиқарканман, менга бошқа қиёфа ва бошқа тақдир ҳозирланганини биламан, чунки зўравонликлар тарих баъдига уриб бўлган. Бошқа қиёфам ким бўлиши ва менинг ўзим яна қандай эврилишларга дучор бўлишим менга қоронғу, аммо шу нарсани аниқ биламан – менинг ворисим ҳам худди ўзим каби жасурлик майини сипқоради.

-  Мен эсам ортиқча нарса талаб қилмайман,- деди Росас, – ўзлигимча қолиш менга кифоя.

- Тошлар ҳам ҳамиша тош бўлиб қолишни истайди,-деди Кирога,-емирилиб адо бўлгунига қадар улар тошлигича қолиши муқаррар. Ажалга қадам қўяр эканман, мен ҳам сен каби ўйлардим, аммо бу ерда кўп нарсага ўрганар экансан. Яхшилаб эътибор қил – иккимиз ҳам энди бошқачамиз.

Аммо Росас уни эшитмас, овоз чиқариб ўй сурарди:

- Мен мурда бўлиш учун яратилмаган бўлсам керак, йўқса мана бу жойлар ва бу суҳбат нима учун менга туш бўлиб, мен эмас, балки бошқа – ҳали туғилмаган бошқа одам кўраётган туш бўлиб туйилаётир?..

Улар бошқа бир оғиз сўз айтишмади, илло бу маҳал уларни Кимдир ўзига чорлаётганди.

___________________________________________________________________

Кирога – Хуан Факундо Кирога (1790–1835), аргентиналик ҳарбий ва сиёсий арбоб, Хосе Мануэл де Росас ёллаган қотиллар томонидан ўлдирилган.

Росас –  Хосе Мануэль де Росас (1793–1877), сиёсий арбоб, саркарда ва Аргентинани қаттиққўллик билан бошқарган мустабид (1835–1852). Иқтидордан ағдарилгач, мамлакатдан қочган ва Англияда қувғинликда қазо қилган. Борхеснинг узоқ қариндоши.  

Шарифжон Аҳмедов таржимаси     

Болалигимда мен йўлбарсларга сажда қилардим – Парана балчиқлари ёҳуд Амазонка ирмоқларига тегишли холдор мушуклар эмас, балки жангчи филга минган қуролли одамгина бас кела олувчи Осиёнинг шоҳона йўлбарслари хаёлларимни забт этганди. Мен соатлаб ҳайвонот боғида қолиб кетардим; табиатшуносликка оид китоб ва энциклопедияларга эса улардаги йўлбарслар сурати кўркамлигига қараб баҳо берардим. (Ўша суратлар ҳамон ёдимда, ҳаётимда учраган аёллар чеҳра ва табассумлари эса унут.)

Болалик ўтди, йўлбарслар ва уларга эҳтирос қариб битган эса-да, улар ҳануз тушларимда муқим. Кексалик тушларимнинг тубсиз ва чигал тўрларига кўпроқ улар илинадилар: мудроқ қўйнига чўмар эканман, у ёки бу тушни эрмак қилаётиб, бирдан туш кўраётганимни англайман. Шундай чоғлар мен иродамга эрк бераман: бу тушларни мен истаган кўйимга сола оламан-ку дея хаёл қиламан, бас, шундай экан, мен ҳозир болалигим йўлбарсларини чорлайман.

Бироқ, шу заҳоти ожизлик этакларимдан тутади – тушлар хаёл қилинган махлуқни яратишга қодир эмас! Туш қатларидан йўлбарс сизиб чиқади, аммо не тонг?!—уларнинг бари оёқларида базўр турган, беўхшов махлуқларнинг олис акс-садоси каби; кўппак ёҳуд калхатни ёдга солувчи айримлари эса мени буткул умидсизлик денгизига ғарқ қилади.

Ўз ҳолича у ҳеч ким эди; (ҳатто ўша даврнинг ножўя суратларидаги бошқа кимсаларга ўхшамас) юзлари ва сон-саноқсиз алмойи-жалмойи сўзлари ортида ҳеч ким кўрмаётган тушгина яширинган эди, холос. Аввал унга бошқалар ҳам шундай бўлиб туйилганди, бироқ мана шу бўшлиқ ҳақида дўстига сўзлаб бермоқчи бўлганида унинг эсанкираб қолгани янглишганига ишонтирди ва бошқалардан асло фарқ қилмаслик зарурлигига амин бўлди. У китоблардан малҳам топишни ўйларди. Бунинг учун – замондоши гувоҳлик беришича – лотин тилини бир озгина, юнонийни эса яна ҳам озроқ ўрганди; кейинроқ инсоний турмушнинг энг оддий удумини бажаргач мақсадга эришаман, қабилидаги тўхтамга келди ва адоқсиз июнь кечаларининг бирида Анна Хэтуэйнинг қучоқларига ўзини бахшида этди.

Йигирма нечадир ёшида у Лондонга келди. Энди у ихтиёрсиз равишда ўзини бошқа бировлар қиёфасига солиш машқини олди; Лондонда – оломон қаршисида турли қиёфалар намойиш этувчи актёрга айланди-қолди. Бу машаққатли меҳнат унга беқиёс, балки ҳаётидаги илк қувончни ҳадя этди; аммо якунловчи сатрлар янграр, саҳнадан сўнгги жасад олиб чиқилар – ва уни воқеъсиз дунёнинг ёқимсиз тафсилотлари яна қайта бағрига оларди. Шунда у Феррекс ёҳуд Темурланг бўлишдан тинар ва яна қайта ҳечкимга айланарди. Зерикарли ҳаёт уни бошқа қахрамонлар ва бошқа мудҳиш воқеаларни ўйлаб топишга ундар эди. Ва мана, унинг вужуди Лондоннинг исловатхона-ю қовоқхоналарида бир жасадга белгиланган амалларни бажарар экан, бу жасадда истиқомат қилаётган руҳи эса авгурлар огоҳларига қулоқ осмаган Цезарь, тўрғайни лаънатлаётган Жульетта, ташландиқ харобазорда ялмоғизлар билан давра қурган Макбет бўлар ва буларнинг барчаси тақдир илоҳалари эди. Шу вақтгача ҳеч бир кимса мисрлик Протей янглиғ воқеликнинг барча кўринишларидан тўкис фойдаланган бу одам каби шу қадар кўп қиёфага соҳиб бўлган эмасди. Баъзан – буни барибир англашмайди деган ишонч билан – у ёки бу асар ҳошияларида аллақандай машъум иқрорлар ёзиб қолдирар, масалан, Ричард ўз пешонасига чексиз қиёфаларни ижро қилиш қисмати битилганини айтади. Яго эса бепарво алфозда ғалати сўзларни гапиради: “мен – мен эмасман.” Ҳаёт, туш ва тасаввурнинг бир-бировига монандлиги кечроқ довруқ қозонган машҳур байтларни ёзишга ундади.

Тушларини бошқариб у йигирма йил вақтини совурди, аммо бир кун эрталаб, шамшир зарбларидан ҳалок бўлувчи мана шу барча қироллар, учрашиб-айрилувчи ва-да баландпарвоз сўзларни айтиб жон таслим этувчи бебахт маъшуқлар сувратида бўлишдан нафрат ва даҳшат туйди. Ўша куниёқ ўзи тетапоя қилган театрни пуллаб юборди, орадан бирор ҳафта ўтгач эса у жонажон шаҳарчасида ҳозир бўлди. Киндик қони билан зийнатланган бу гўшада болалигидан мерос ирмоқ ва дарахтзорни излаб топди. Аммо не ҳайратки, бу ерда ҳам кимдир бировга менгзаниш лозим эди. У энди фақат қарзларини ундириш ва муттасил даъволашиш билан машғул нафақадаги корчалон қиёфасини танлади. Шу даврда у жўшқинлик ва бадиийликнинг ҳар қандай аломатларига махсусан ўрин қолдирилмаган васиятини ёзиб қолдирди. Лондонда қолган биродарлари аҳён-аҳёнда унинг ёлғизлигини зиёрат қилишар, шунда у яна қайта шоирлик қиёфасига қайтарди.

Тарихнинг қўшимча қилишича, ўлими арафасида ёҳуд кейин у Тангри қаршисида ҳозир бўлган ва Унга мана бу сўзлар билан мурожаат қилган: – Мен, беҳуда шунча кўп одамга менгзанган кимса, фақат бир киши – ўзим бўлишни истайман. – Ва Яратганнинг овози унга бўрон ичра жавоб қилди: – Мен ҳам мен эмасман; сен ўз асарларингни яратганинг каби мен ҳам бу дунёни ўйлаб чиқардим, Шекспирим менинг, ва сен – ўзим кўраётган тушнинг шарпаларидан биридирсан, худди ўзим каби, моҳияти ҳамма ва ҳеч ким бўлган худди ўзим каби.

*Ҳамма нарса ва ҳеч нарса.

Хорхе Луис Борхес

…Улар ин қураётган

ўргимчак  кабидирлар.

Қуръон XXIX, 40

- Мана шу ерда менинг аждодларим яшаб ўтганлар,-деди Данревен ва булутлар қўйнидаги юлдузларни ҳам забтига олган ишора билан кимсасиз текисликни, денгиз ва сувоқлари кўчган улуғвор иморатни қўрғонлаб чиқди.

Дўсти Анвин, мундштукни қўлида ўйнаганча, унинг фикрини тасдиқлаган каби ишора қилди. 1914 йил ёз оқшомларининг бири эди; осуда ҳаётдан безиган бу икки оғайни Корнуэлл атрофидаги мана шу жойлар сукунатидан ором олишарди. Тимқора соқолли Данревен унинг замондошлари кўламини аниқлашга ожизлик қилган ва ҳикоя қилиб бериш мушкул улуғвор асар муаллифи сифатида шуҳрат қозонган. Анвин эса Ферма ўз вақтида исботлай олмаган Диофант теоремасини тадқиқ этганди. Ҳар иккиси ҳам навқирон, қизиққон ва жўшқин ёшда эдилар.

- Нилотлар қабиласининг сардори ва ёҳуд шоҳи Ибн Ҳоқон Ал-Бухорий,- деди Данревен,-мана шу уйнинг асосий бўлмасида ўз жияни Саид томонидан ўлдирилганидан буён қарийб чорак аср вақт ўтди.

Кутилганидек, Анвин ушбу фожеа сабабини сўради.

- Бунинг сабаблари бир қанча,- жавоб қилди Данревен.- Биринчидан, бу уй – лабиринт. Иккинчидан, шоҳни садоқатли қул ва арслон қўриқлагувчи эди. Учинчидан, яшириб қўйилган хазина ўғирлаб кетилган. Тўртинчидан, айни қотиллик содир этилган вақтда  қотилнинг ўзи жонсиз эди. Бешинчидан…

- Жумбоқларни қалаштириш бефойда,- унинг мулоҳазаларини бўлди Анвин.- Уларнинг ечими жуда оддий бўлиши мумкин. Эдгар III нинг ўғирланган мактуб ҳақидаги ҳикоясини, Зангвилнинг қулфланган хонасини эсла.

- Жумбоқлар ечими жуда мураккаб бўлиши ҳам мумкин,- эътироз билдирди Данревен.-Коинотни эсла.

Қумтепага кўтарилгач, улар лабиринт қаршисида пайдо бўлишди. Яқиндан кузатилганда, лабиринт одам бўйидан баландроқ қилиб, оддий ғиштлардан барпо қилинган тўғри ва деярли адоқсиз девор каби туйиларди. Уй айлана шаклида қурилган, бироқ унинг сатҳи жуда кенглиги боис эгриликлар сезилмайди, деди Данревен, Анвин эса ҳар қандай тўғри чизиқ адоқсиз улкан айлана ёйидан иборат, деб эълон қилган Николай Кузанскийни эслади. Тун ярмида улар зим-зиё ва хавф-хатарга тўла даҳлизга олиб кирувчи, путурдан кетган кўҳна эшикни топишди.

Данревен, гарчи, ичкарида беҳисоб чорраҳалар бўлса-да, муттасил сўлга томон юрсалар, бирор соатдан сўнг уй марказига етиб олишларини айтди. Икковлон эҳтиёткорлик билан қадам қўйишарди, бир фурсат ўтиб асосий йўлак икки тор йўлакларга ажралди. Шифт тобора пастлаб борганидан уй уларни ютиб юборишга чоғлангандай туйиларди. Улар олдинма-кетин боришар, Анвин муттасил деворни пайпаслаб йўл топарди. Зимистон ичра юриб боришар экан, Данревен Ибн Ҳоқон ўлими воқеасини сўзлаб берди.

- Менинг илк хотираларим,- деб ҳикоясини бошлади Данревен,- Ибн Ҳоқоннинг Пентрит дарвозалари қаршисида пайдо бўлиши билан боғлиқ бўлса ажабмас. У арслон етаклаган одам ҳамроҳлигида ташриф буюрган эди. Инжилдаги суратларни ҳисобга олмаганда, бу мен кўрган дастлабки занжи ва биринчи арслон эди. Гарчи ҳали гўдак бўлсам-да, оловранг тусли жонзот ва тун каби қора одам мени Ибн Ҳоқон қиёфасидан кўра камроқ ҳайратга солди. Ибн Ҳоқон менга дароз бўлиб кўринди; у оч жигарранг тусли, қийиқ кўзлари тим қора, қирра бурун, лаблари қалин, соқоллари заъфарон ва қадам олишлари улуғвор маҳобатли бир одам эди. Мен “Шаҳаншоҳ денгизлар оша сузиб келди” деб эълон қилдим. Кейинроқ, бинокорлар уйни тиклашга киришгач, мен бу унвонга қўшимча қилиб, уни Бобил Шоҳи деб атадим.

Мусофирнинг Тентритда қўним топмоқчи экани ҳақидаги хабар илтифот билан қарши олинди, уйнинг кўлам ва шакли эса саросима ва можарога сабаб бўлди. Уйнинг якка-ёлғиз битта бўлма ва бир неча чақирим масофага чўзилган йўлаклардан иборат бўлиши тасаввурга сиғмас эди. Халқ орасида “Бундай гўшалар насронийларга эмас, балки Муҳаммад динидагиларга хосдир” деган гап тарқалди. Бизнинг ректор, ҳар соҳа билимдони бўлган Олби жаноблари, лабиринт барпо этганлиги боис Тангри томонидан жазога мустаҳиқ этилган шоҳ ҳақидаги ривоятни излаб топди ва буни минбар оша барчага сўзлаб берди. Душанба куни Ибн Ҳоқон ректор ҳузурига ташриф буюрди. Ушбу қисқа ташриф тафсилотлари ўша пайтда ошкор этилмаган бўлса-да, бундан буён Ибн Ҳоқоннинг иззат-нафсига тегувчи ваъзлар қайта ўқилмади, бинокорлар эса ишни давом эттирдилар. Орадан йиллар ўтиб, Ибн Ҳоқон ҳалок бўлгач, Олби ўша суҳбат мазмунини маъмурларга ошкор қилди.

Маълум бўлишича, Ибн Ҳоқон унга тахминан шундай деган эди: “Мен амалга ошираётган ишни қоралашга ҳеч бир кимса журъат этолмайди. Менинг гуноҳларим шу қадар улуғки, Тангрининг улуғ номини асрлар давомида такрорласам-да, уқубатларимни юмшата олмайди. Менинг гуноҳларим шу қадар улуғки, ўз қўлларим билан ўзимни бўғизлай олсам-да, бу – Адолат соҳиби мен учун ҳозирлаган уқубатларни бундан ортиқ зўрайтира олмайди. Менинг исмим барчага аён: мен Ибн Ҳоқон Ал-Бухорийман, мен саҳройи қабилалар устидан ҳукмронлик қилган Ибн Ҳоқон Ал-Бухорийман. Мен кўп йиллар давомида ўз жияним Саид кўмагида уларга зулм қилдим, охир-оқибат Худо уларнинг илтижоларини қабул қилиб, исён кўтаришларига йўл қўйди. Навкарларим қиличдан ўтказилди, ўзим эсам йиллар давомида тўпланган хазина билан қочишга муваффақ бўлдим. Саид мени қоя этагидаги авлиё сағанасига олиб борди. Қулимга саҳродан огоҳ бўлиб туришни тайинладим; Саид иккимиз тинкамиз қуриб, уйқуга кетдик. Кечаси мен илонлар чангалида бўғилаётганимни туш кўрдим. Даҳшат ичра уйғонгач кўрдимки, ёнимда Саид ухлаб ётар, тонг эса ёришиб келмоқда эди; мен кўрган даҳшатли тушнинг боиси баданимга ёпишган ўргимчак толаси эди. Хазина адоқсиз эмас, Саид эса ўз улушини талаб қилиши мумкин, деб хаёл қилдим. Белбоғимга кумуш сопли ханжар қистирилган эди – Саиднинг бўғзига ханжар урдим. У жон талвасасида бир-икки оғиз сўз айтди, аммо мен уларни англай олмадим. Саиднинг юзларига тикилдим: у жон таслим қилган бўлса-да, ўрнидан туриб келишидан қўрқиб, қулимга бошини тош билан мажақлашни буюрдим. Кимсасиз саҳро қўйнида узоқ адашгач, ниҳоят олисда денгизни кўрдим. Унинг сувларида улкан кемалар сузиб юрарди. Мен ўлик одам сувни кечиб ўта олмайди, деб хаёл қилдим ва ўзга юртларни излаб топишни ихтиёр этдим. Денгиздаги биринчи кечанинг ўзида Саидни ўлдираётганлигимни туш кўрдим. У айтган сўнгги сўзларни илғаб олгунимча шу ҳол такрорланаверди. У ўлими олдидан шундай деган эди: “Мени ҳозир қай тарзда ўлдираётган бўлсанг, мен ҳам сени, қаерда бўлмагин, шу тақлид ўлдираман”. Саиднинг ушбу башорати рўёбга чиқмаслиги ҳаққи қасам ичдим; унинг арвоҳи йўлдан адашмоғи учун лабиринт барпо этиб, унинг бағрида яширинишга қарор қилдим.

Ибн Ҳоқон Ал-Бухорий шу сўзларни айтиб, изига қайтди. Олби бу занжи эсини йўқотиб қўйибди ва барпо қилмоқчи бўлган бемаъни лабиринт тентаклигининг тимсоли ва яққол исботидир, деб ўйлади. Кейин бундай деб ўйлаш ғайриоддий иморат ва ғайриоддий ҳикояга мувофиқдир, аммо Ибн Ҳоқон вужудидан ёғилган қудрат таассуротига батамом зид, деб хаёл қилди. Эҳтимол, бу каби воқеалар Миср ерларига хосдир. Эҳтимол, бу каби хулқ-атвор (Плиний аждодлари каби) алоҳида шахслардан кўра кўпроқ миллат маданиятига хосдир… Олби Лондонда “Таймс” тахламларини кўздан кечириб, қўзғолон ҳақидаги ҳикоянинг чинлигига ҳамда Ал-Бухорий ва қўрқоқлиги билан ном чиқарган вазирнинг ғойиб бўлганига ишонч ҳосил қилди.

Бинокорлар ишни тамом қилганлари ҳамон Ибн Ҳоқон лабиринт марказига кўчиб ўтди. Уни қишлоқда бошқа кўришмади; Саид Ибн Ҳоқонни излаб топиб ўлдирган, деган фикр баъзан Олбини ташвишга соларди. Шамол кечалари арслон наърасини олиб келар, шунда қўрадаги қўйлар ибтидоий даҳшатдан тош қотар эдилар.

Шарқ мамлакатларидан Кардифф ёки Бристолга йўл олган кемалар гоҳи кичик кўрфазда лангар ташлар, шунда Ибн Ҳоқоннинг содиқ қули лабиринтдан эниб (у маҳаллар лабиринт қизғиш эмас, балки олранг эди), денгизчилар билан Африка лаҳжасида суҳбат қурар, у афтидан, тириклар орасидан вазир арвоҳини излар эди. Бу кемалар яширинча спиртли ичимлик ва фил суяклари ташишлари ҳақида овоза тарқалган эди; демак, улар марҳумлар арвоҳларини ҳам ташишлари эҳтимолдан ҳоли эмас эди.

Уй қуриб битказилгандан сўнг орадан уч йил ўтгач, “Роза Сарона” лангар ташлади. Бу кемани мен ўз кўзларим билан кўрмаган бўлсам-да, унинг қиёфаси Абукир ва Трафалгар ёнидаги муҳорабалар тасвирланган суратлардагига ўхшар ва, менимча, у кемасоздан кўра моҳир дурадгор меҳнати маҳсули бўлиб туюлувчи кемаларнинг бири эди. Бу (лоақал менинг тасаввуримда) сайқал берилган ва тезюрар гўзал кема эди, денгизчилари эса араб ва малайзияликлардан иборат эди.

Кема куз кунларининг бирида, тонг саҳарда лангар ташлади. Ибн Ҳоқон Олбининг уйига бостириб кирган маҳал шом туша бошлаган эди. У Саид лабиринтга кириб олганлиги ҳамда қул билан арслон ўлдирилганлиги ҳақида даҳшат ичра базўр сўзлаб берди. Ибн Ҳоқон маъмурлар уни муҳофаза қила олиш-олмасликларини билмоқчи бўлди. Олби жавоб қилиб улгурмасидан уни бу уйга иккинчи ва сўнгги бор ҳайдаб келган ўша қўрқув исканжасида дарҳол чиқиб кетди. Кутубхонада ёлғиз қолган Олби қўрқув чангалидаги мана шу одам бир вақтлар Суданда ўз ҳукми остидаги қабилаларга чексиз зулм ўтказганлиги ҳамда муҳораба ва одам ўлдириш санъатидан воқиф эканлигидан ҳайратда эди. Эртасига кемаларнинг бири (кейинроқ маълум бўлишича, Қизил денгиздаги Суакин томон) жўнаб кетганидан хабар топди. У қулнинг ўлимига ишонч ҳосил қилмоқчи бўлиб лабиринтга йўл олди. Олби Бухорийнинг узуқ-юлуқ сўзларига ишонмаган эди, бироқ йўлакнинг биринчи муюлишида ўлик арслонга дуч келди, навбатдаги муюлишда қулнинг жасадини кўрди, марказий бўлмада эса боши мажақланган Бухорийни учратди, оёқлари остида садаф билан нақшланган сандиқча ётар, ичидаги пуллар эса ғойиб бўлган эди.

Ҳикоядаги сўнгги жумлалар дабдабаси Данревен ўз ҳикоясини шу каби сўзамоллик билан якунлашга одатланганидан яққол далолат эди. Анвин ҳикояга қизиқиб қолган каби:

- Арслон билан қул қай тарзда ўлдирилган эди,- деб сўради. Данревен ўша алфозда, овозида сезилиб турган қайғули қониқиш билан жавоб қилди:

- Уларнинг ҳам бошлари мажақланган эди.

Қадам товушларига ташқарида ёғаётган ёмғир шовқини қўшилиб кетди. Анвин мана шу лабиринтда, Данревен қиссасининг “марказий бўлмаси”да тунаб қолишлари мумкинлигини ўйлади, аммо бу узоқ ноқулайлик хотираларда саргузаштга айланади. Данревен чўзилиб кетган сукутни бузиб, худди қарзини қайтаришни талаб қилаётган каби савол ташлади:

- Ахир бу воқеа сирли эмасми?

- Бу воқеа сирлими-йўқми – менга қоронғу, аммо ғирт ёлғон эканлигини аниқ биламан,-жавоб қилди Анвин. Данревен асабийлашиб, ректорнинг тўнғич ўғли (афтидан, Олби бу вақтда қазо қилган эди) ва бутун Пентрит аҳолиси бу воқеага гувоҳ эканлигини айтди. Анвин узр сўради. Қоронғулик қўйнида вақт ҳаддан зиёд секин ўтар, иккови ҳам йўлдан адашган бўлишларидан хавфсирай бошлашган, юқоридан тушаётган заиф шуъла зинанинг юқори супаларини ёрита бошлаганда эса улар буткул ҳолдан тойган эдилар. Улар юқорига кўтарилгач, думалоқ хароба хонада пайдо бўлишди.

Бахтиқаро шоҳдан хотира бўлиб, икки нарса сақланиб қолган эди: ойналаридан денгиз ва атрофидаги яланглик кўзга ташланиб турган кўламдор дераза ҳамда зинапоя қаршисидаги қопқон. Кенг бўлса-да ,бу хона зиндонга ўхшар эди.

Ёмғир туфайли эмас, балки кейин хотирлаб юриш учун икки дўст бу тунни лабиринтда ўтказишди. Риёзиётчи хотиржам ухлади; шоирнинг бўлса ўзига ҳам беўхшов туйилган мисралар хаёлидан кетмади:

Қудратли арслон ётар боши мажақланган,

Боши пачоқдир қул ва шоҳнинг ҳам.

Анвин ўзини Ал-Бухорий кечмиши баёни заррача қизиқтиргани йўқ, деб ҳисоблар, аммо тонг саҳарда жумбоқнинг ечимини топганлигига ишонч билан уйғонди. У кун бўйи бир ҳодисани бошқа бири билан ҳар жиҳатдан қиёслаган кўйи ўйчан қиёфада юрди, икки кун ўтгач, у Данревен билан  Лондон қовоқхоналаридан бирида учрашишга келишиб олди. Учрашгач, унга тахминан қуйидагиларни маълум қилди:

- Мен Корнуоллда сен сўзлаб берган воқеа қип-қизил ёлғон, деб айтдим. Воқеалар ҳақиқат эди ёки ҳақиқат бўлиши мумкин эди, бироқ улар сенинг тилингда қуруқ сафсатага айланган эди. Энг асосий ёлғондан, тасаввурга сиғмайдиган лабиринтдан бошлайман. Қочоқ одам лабиринтда яширинмайди. Қочоқ одам баланд соҳилда, устига устак, олисдан денгизчиларга кўриниб турган олранг лабиринт барпо қилмайди. Уни барпо этишга ҳожат йўқ, зотан Коинотнинг ўзи тайёр лабиринтдир.

Чиндан ҳам яширинишни истаган одам учун барча йўлаклари унга элтувчи бу минорадан кўра Лондоннинг ўзи ишончлироқ. Мен сенга баён қилган фикр аввалги куни, лабиринт томига келиб урилаётган ёмғир товушига қулоқ тутган кўйи ухлашга чоғланганимиз маҳалда хаёлимга келди; мени ўз ташрифига лойиқ кўрган бу фикрдан илҳомланиб, сенинг сафсатангни унутиш ва бошқа бирор маънилироқ  нарса ҳақида ўйлашга қарор қилдим.

- Масалан, кўпликлар назарияси ёҳуд тўртинчи ўлчам ҳақида.-деб қистириб қўйди Данревен.

- Асло,-жиддий қиёфада жавоб қилди Анвин. – Мен Крит лабиринти ҳақида, ҳўкиз бошли одам марказий нуқтаси бўлган Крит лабиринти ҳақида ўйладим.

Детектив асарлар билимдони бўлган Данревен жумбоқ ечими мана шу жумбоқнинг ўзидан ҳамиша бир поғона пастда туради, деб хаёл қилди. Жумбоқ ғайритабиий, ҳатто илоҳий  табиатга эгадир, унинг ечими эса найрангбозликдан бошқа нарса эмас. Хотимани кечиктириш илинжида шундай деди:

- Ҳўкиз бошли минотаврни ҳайкал ва тақинчоқларда кўриш мумкин. Данте бўлса уни танаси ҳўкизники, боши эса одамники бўлган махлуқ сифатида тасаввур қилган.

- Бу талқинни ҳам қабул қилиш мумкин,-қўшилди Анвин. -Бу ерда баҳайбат уйнинг ўз даҳшатли соҳибига монанд келиши муҳим. Лабиринт мавжуд бўлишининг бош сабабчиси минотавр эди. Тушда кўрилган хатар тўғрисида бундай деб бўлмайди. Агар минотаврни хотирласак (лабиринт ичида турган одамнинг хаёлига келадиган муқаррар хотира), жумбоқ ечилади-қўяди. Бироқ тан оламан, бу кўҳна тимсол менга жумбоқнинг ечимига олиб борувчи йўл бўлиб туйилмаган эди, шу боисдан сенинг ҳикоянгда бир қадар ўринли тимсол – ўргимчак толаси бўй кўрсатиши зарур эди.

- Ўргимчак толаси?-деб қайта сўради фикридан адашган Данревен.

- Ҳа. Бу жиноятни қотилнинг (қотил мавжуд эди) кўнглига солган ўргимчак толаси (мутлақ маънодаги тола, айтайлик, кўнгил толаси) мени ҳайратга солди. Эсла: сағана қаршисида ётган Ал-Бухорий илонлар тўдасини туш кўради, уйғонгач эса аён бўладики, бу тушнинг боиси танага ёпишган ўргимчак толаси эди. Ал-Бухорий илонларни туш кўрган ўша тунга қайтамиз. Тахтдан қулатилган шоҳ, вазир ва қул ўзлари билан хазинани олиб, саҳрода жон сақлайдилар. Улар сағанада яшириниб юрадилар. Қўрқоқ эканлиги бизга маълум бўлган вазир ухлаб ётибди; биз довюраклигини билган шоҳ эса уйғоқ. Хазинани вазир билан тақсим қилишни истамаган шоҳ уни бўғизлаб ташлайди; бир неча кечадан сўнг тушида  вазир уни барибир ўлдиришидан огоҳ қилади. Буларнинг барчасига ишониш қийин; менимча воқеалар бошқача тарзда содир бўлган. Ўша тунда довюрак шоҳ ухлаб ётган, қўрқоқ Саид эса сергак эди. Ухламоқ – ёруғ олам билан видолашмоқ демак, бундай видолашув эса ўзини таъқиб этаётганларидан хабардор одамга муносиб эмас. Ҳасадгўй Саидни шоҳнинг уйқуси васвасага солади. У қотиллик қилишни дилига туккан ва эҳтимол, қўлидаги ханжар ҳам шай эди, аммо у ўзида журъат топа олмади. У қулни кўмакка чорлаб, хазинанинг бир қисмини сағанага яшириб қўйдилар, сўнг эса Суакин ва ундан сўнг Англияга қочиб келишди. Ал-Бухорийдан яшириниш учун эмас, балки уни тузоққа илинтириб, ўлдириш мақсадида денгиз узра алвон деворли улкан лабиринт барпо қилди. Кемалар нубияликларни олранг одам, қул ва арслон ҳақида огоҳ этишларини ва эртами-кеч Ал-Бухорий уни мана шу лабиринтдан излаб топиш учун етиб келишини у билар эди. Сўнгги йўлакда Ибн Ҳоқон учун қопқон ҳозирлаган эди. Ал-Бухорий Саиддан чексиз нафратланар, шу боис оддий эҳтиёт чораларини кўришни ўзига эп кўрмади. Кутилган кун етиб келди; Ибн Ҳоқон Англия соҳилига қадам қўйди, лабиринт эшигига яқинлашди, вазир, чамаси, пистирмадан узилган битта ўқ билан ўлдирган маҳалда зинанинг биринчи супасига қадам қўйиб улгурган эди. Арслонни қул ўлдирган, қулни иккинчи ўқ ер тишлатди. У шундай иш тутишга мажбур эди, зотан боши мажақланган бир қўрқоқ жасади шубҳа уйғотиши мумкин эди; арслон, қул ва шоҳ мурдаси яхлит тизимни ташкил этади; ушбу тизимнинг бир бўлагига эга бўлган одам воқеанинг асил моҳиятини англай олади. Олби билан суҳбат чоғида Ибн Ҳоқонни (вазирни) қўрқув чулғаб олганлигидан ажабланмаса ҳам бўлади; у ҳозиргина даҳшатли жиноятни содир этган ва хазинани қўлга киритиш учун Англиядан қочиш ниятида эди.

Анвиннинг ушбу мулоҳазаларидан сўнг орага сукунат чўкди. Данревен ўз қарашларини баён қилишдан аввал яна бир кўза пиво буюрди.

- Фикрингга қўшиламан,-деди у.- Менинг Ибн Ҳоқоним аслида Саид эди. Бу каби эврилишлар – жанрнинг кўҳна хусусиятлари ва унга амал қилишни ўқувчи талаб қилади. Бироқ мен хазинанинг бир қисми Суданда қолдирилган, деган тахминни рад этаман. Эсла, Саид шоҳ ва шоҳ душманлари таъқиби остида эди; у хазинанинг бир қисмини яшириш билан овора бўлганидан кўра ҳаммасини олиб кетишини тасаввур этиш осонроқ. Эҳтимол, бутун маблағ сарф этиб бўлинганлиги боис пуллар топилмаган эди; Нибелунглар хазинасидан фарқли ўлароқ, адоқсиз бўлмаган бу пулларни бинокорлар ҳазм қилиб юборишган эди. Бу ҳолда Ибн Ҳоқон совуриб бўлинган хазинани қайтариб олиш мақсадида денгизни сузиб ўтган бўлиб чиқади.

- Совуриб бўлинган эмас,- деди Анвин,- балки уни тузоққа илинтириш ва ҳалок этиш учун ғиштдан тикланган улкан айланасимон қопқон ҳозирлашга сарф этилган хазина. Агар тахминим тўғри бўлса, Саидни баднафслик эмас, балки нафрат ва қўрқув шундай йўл тутишга мажбур қилди. У хазинани ўғирлади, бироқ кейин унинг учун хазина муҳим эмаслигини тушиниб етди. Муҳими Ибн Ҳоқонни ҳалок этиш эди. У ўзини Ибн Ҳоқон қилиб кўрсатди, у Ибн Ҳоқонни ўлдирди ва охир-оқибатда унинг ўзи Ибн Ҳоқонга айланди.

- Шундай,- қўшилди Данревен,- у дайдига айланди, у қачондир қазосидан олдин, шоҳ бўлганлигини ёҳуд ўзини шоҳ қилиб кўрсатганлигини хотирлашга маҳкум бўлган дайдига айланди.

Шарифжон Аҳмедов таржимаси.